Overwaaiende vulkaanas

Door: Mark Diebels - 14 juni 2010

Je zult maar net door een overwaaiende wolk van vulkaanas als werknemer gestrand zijn op het vliegveld. Je bent niet op tijd terug van vakantie, je kunt niet vertrekken om in het buitenland een project voor de werkgever uit te voeren, of je kunt niet terugkomen naar Nederland na afsluiting van een project. Wie betaalt de arbeidsrechtelijke rekening?

In de media is vooral aandacht geweest voor het vergoeden van de directe schade die passagiers lijden door zoiets onvoorziens als een vulkaanuitbarsting op IJsland. Overnachtingen, omboeken van de vlucht, eten en drinken. Daarover zijn in Europees verband richtlijnen van kracht. Arbeidsrechtelijk is de situatie net zo goed interessant. De werknemer wil wel aan de slag, maar kan dat niet vanwege overmacht. Wat betekent dat dan?

Geen werk, geen loon

De hoofdregel van het arbeidsrecht is ‘geen werk, geen loon'. Loon is de tegenprestatie voor arbeid en als niet wordt gewerkt hoef je natuurlijk ook niet te betalen. Toch is dit geen ‘hard-and-fast-rule'. Uitzonderingen daarop zijn niet moeilijk te bedenken. Een werknemer die met vakantie gaat werkt niet, maar krijgt toch zijn loon uitbetaald. Ook bij ziekte geldt: je werkt niet, de werkgever heeft wel een loondoorbetalingsplicht.

Een derde uitzondering op de hoofdregel is de overmachtsituatie. Geen werk, toch loon geldt als niet wordt gewerkt, maar dat komt vanwege een voorval dat een ondernemersrisico is . Van oudsher werd hierbij gedacht aan bijvoorbeeld onwerkbaar weer, normale bedrijfsstoringen, stagnatie in de aanvoer van grondstoffen etc. Zulke ondernemersrisico's moeten worden gedragen door de werkgever omdat die, in de termen van de wet ‘in redelijkheid voor rekening van de werkgever komen'. Het stopzetten van het loon zou betekenen dat de werkgever een ondernemersrisico op het bordje van de werknemer legt, en als uitgangspunt wordt daarvoor niet gekozen. Overigens zijn er ook voorbeelden die in redelijkheid niet voor rekening van de werkgever komen. De werknemer die te laat komt, in hechtenis zit, of zelfs gevangenisstraf krijgt, en de werkwilligen die vanwege een staking niet aan de slag kunnen, vallen onder de hoofdregel: geen arbeid, geen loon.

Niet-vliegen bij vakantie of werk?

Is vulkaanas die het vliegverkeer lam legt een ondernemersrisico? Ik denk dat we kunnen vaststellen dat het hier een zeer bijzondere situatie betreft. Volgens de Hoge Raad moet je de doorbetaling bepalen aan de hand van de vraag in wiens risicosfeer het niet-werken méér ligt: de werknemer of de werkgever. Het maakt in mijn beleving daarom verschil of de werknemer met het vliegtuig op pad is -of moet- voor zijn werk, of dat hij vanwege de aswolk vanuit zijn vakantie-adres in Florida niet op tijd terug kon zijn in Nederland. In het eerste geval ligt dat meer in de sfeer van de werkgever en in het tweede geval in de sfeer van de werknemer. Maar dan zijn we er nog niet.

Ook de kredietcrisis is een bijzondere overmachtsituatie, waarbij de overheid heeft ingezet op behoud van werk in plaats van massa-ontslagen. Dat betekent dat er iets moest worden gedaan aan het loonbetalingsrisico, want slecht economisch tij is typisch een ondernemersrisico. Het risico werd ondervangen door de regeling van werktijdverkorting. Het laatste anderhalf jaar heeft dat volop bekendheid gekregen, maar dit middel is al veel ouder. Als de werkgever door een van buitenaf komende oorzaak ten minste twee weken lang 20% van zijn werknemers stil heeft zitten kan hij hiervoor in aanmerking komen. In plaats van loon kan de werknemer dan WW krijgen.

Geen werktijdverkorting, wel contractsbepaling

Voor de vulkaansas biedt de werktijdverkorting geen soelaas want het gaat hier om een te korte periode. De werkgever kan nog wel worden gered door een escape die in de wet staat. Het overmachtsrisico is in de CAO of de arbeidsovereenkomst rechtsgeldig bij de werknemer te leggen. Door overeen te komen dat bij een werkgeversrisico de werknemer toch geen recht heeft op loonbetaling, kan de werkgever zijn probleem afwentelen op de werknemer. Wettelijk is dit beperkt tot de eerste zes maanden van de arbeidsovereenkomst, maar in CAO's kan (en wordt) die beperking wel opgeheven. Als de CAO dat dus mogelijk maakt kan de werkgever onder loonbetaling uitkomen door een zinnetje aan de arbeidsovereenkomst toe te voegen.

Is het niet bij vulkaanas dan wel voor de toekomst kan dat een legale manier zijn om kosten elders neer te leggen. En vergeet niet: dit soort situaties komt vaker voor dan je denkt. SARS, vogelgriep, varkenspest, mond- en klauwzeer, 11 september, tsunami, kredietcrisis: allemaal voorbeelden van gevallen waardoor het normale werk stagneert, waarbij gemakkelijk het risico daarvan bij de werknemer kan worden gelegd.

 

Bron: column Gids voor Personeelsmanagement 2010/4

Neem voor meer informatie contact op met: